ตำนานพระโค พระแก้ว เป็นเรื่องราวที่ใช้อธิบายถึงช่วงเวลาแห่งความรุ่งเรืองและความเสื่อมถอยของอาณาจักรเขมรในอดีต โดยมีศูนย์กลางอยู่ที่ “พระโค” และ “พระแก้ว” ซึ่งเป็นสองสิ่งศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมือง เชื่อกันว่าเป็นที่เก็บรักษาองค์ความรู้ ตำราพิชัยสงคราม และศาสตร์ต่างๆ ทั้งปวงของอาณาจักร
เนื้อเรื่อง
ในรัชสมัยของพระเจ้าแผ่นดินองค์หนึ่งแห่งกรุงละแวก (Longvek) พระมเหสีของพระองค์ทรงพระครรภ์และมีอาการแพ้ท้องอยากเสวยดินโคลน เมื่อถึงเวลาประสูติ พระนางกลับให้กำเนิดพระโอรสออกมาเป็นลูกวัวสองตัวที่มีลักษณะพิเศษ ตัวหนึ่งมีสีดุจทองคำ ได้รับการขนานนามว่า “พระโค” ส่วนอีกตัวหนึ่งมีสีดุจแก้วมรกต ได้ชื่อว่า “พระแก้ว”
แม้พระเจ้าแผ่นดินจะทรงอับอายและได้นำพระโคและพระแก้วไปปล่อย แต่ด้วยบุญญาธิการ ทั้งสองก็ได้กลับคืนสู่วังในที่สุด พระโคและพระแก้วเป็นวัวศักดิ์สิทธิ์ที่มีอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์ สามารถดลบันดาลทรัพย์สินและช่วยให้อาณาจักรเขมรมีความเจริญรุ่งเรืองและแข็งแกร่งเป็นอย่างยิ่ง ข่าวลือเรื่องความมหัศจรรย์ของพระโคและพระแก้วได้แพร่สะพัดไปไกลจนถึงอาณาจักรสยาม (ไทย)
พระเจ้ากรุงสยามเกิดความโลภและต้องการที่จะได้พระโคและพระแก้วมาไว้ในครอบครอง จึงได้ยกทัพมาตีกรุงละแวก แต่กรุงละแวกนั้นมีปราการป้องกันที่แข็งแกร่งอย่างยิ่ง นั่นก็คือแนวกำแพงต้นไผ่หนามที่แน่นหนาจนทหารสยามไม่สามารถฝ่าเข้าไปได้
ฝ่ายสยามจึงได้คิดอุบายขึ้น โดยให้ทหารนำลูกปืนเงิน (ทำจากเหรียญเงิน) ยิงเข้าไปในกอไผ่ที่ล้อมรอบเมือง ชาวเมืองละแวกเมื่อเห็นว่ามีเงินตกลงมาจากฟ้าก็พากันดีใจและเกิดความโลภอยากได้เงิน จึงพากันถางป่าไผ่ซึ่งเป็นปราการป้องกันเมืองของตนเองออกจนหมดสิ้นเพื่อเก็บเหรียญเงินเหล่านั้น
เมื่อไม่มีกำแพงไผ่ป้องกันเมืองแล้ว กองทัพสยามจึงสามารถบุกเข้าตีกรุงละแวกได้อย่างง่ายดาย และได้ทำการกวาดต้อนผู้คนรวมถึงทรัพย์สมบัติอันมีค่า โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พระโคและพระแก้ว ซึ่งเป็นหัวใจของอาณาจักรกลับไปยังกรุงศรีอยุธยา
ตำนานเล่าว่า ในท้องของพระโคและพระแก้วนั้นบรรจุคัมภีร์และตำราความรู้ต่างๆ ของชาวเขมรไว้ทั้งหมด เมื่อชาวสยามได้พระโคและพระแก้วไป ก็ได้ผ่าท้องนำเอาตำราเหล่านั้นออกมาศึกษา ทำให้วิทยาการและความรู้ของสยามเจริญก้าวหน้า ในขณะที่อาณาจักรเขมรซึ่งสูญเสียองค์ความรู้ทั้งหมดไปก็ถึงกาลเสื่อมถอยลงนับตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา
ตัวละครหลัก
- พระโค (เปรี๊ยะโค): โคศักดิ์สิทธิ์ เปรียบเสมือน “คลังสมบัติ” และ “คลังปัญญา” ของชาติ เป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์และความรุ่งเรืองของอาณาจักรกัมพูชา
- พระแก้ว (เปรี๊ยะแก้ว): บุตรชายผู้เป็นพี่หรือน้องของพระโค มักถูกเชื่อมโยงหรือกล่าวถึงควบคู่กัน และในบางครั้งถูกตีความว่าเป็นองค์เดียวกับพระแก้วมรกต พระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองของไทย
ความสำคัญและคติจากตำนาน
นิทานพื้นบ้าน เรื่อง ตำนานพระโค พระแก้ว คติจากตำนานเขมร เรื่องนี้ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องเล่าเพื่อความบันเทิง แต่มีความหมายที่ลึกซึ้งซ่อนอยู่:
- คำอธิบายเชิงประวัติศาสตร์: ตำนานนี้ใช้อธิบายความพ่ายแพ้ของกรุงละแวกต่อกรุงศรีอยุธยา และอธิบายเหตุผลของความเสื่อมอำนาจของอาณาจักรเขมรในยุคนั้น
- เครื่องเตือนใจ: เป็นเครื่องเตือนใจชาวเขมรถึงผลร้ายของความโลภ (การตัดไผ่เพื่อเอาเหรียญเงิน) และความแตกสามัคคี ซึ่งนำไปสู่การสูญเสียสิ่งที่สำคัญที่สุดของชาติไป
- สัญลักษณ์แห่งความหวัง: ในขณะเดียวกัน ตำนานนี้ก็เป็นสัญลักษณ์แห่งความหวังของชาวกัมพูชา ที่เชื่อว่าวันหนึ่ง พระโคและพระแก้วจะได้กลับคืนสู่มาตุภูมิ และนำพาความรุ่งเรืองกลับมาสู่อาณาจักรอีกครั้ง
